فصل ششم : در آداب و تدبير منجّمان و مهندسان و ارباب علوم تعليميه كه آن را علوم رياضيّه خوانند علوم رياضى منافع بسيار دارد و حكماى قديم فكرهاى عظيم كرده‌اند و اين علوم را ترتيب داده ، و ظاهر آن است چنان كه جمعى گفته‌اند كه اصل اين علوم مستند به وحى الهى بوده باشد كه به توسّط حضرات انبيا به بشر رسيده باشد ، ليكن به تلاحق فكرهاى علما و حكما تفصيل و تنقيح يافته و صورت ترتيب و تدوين پذيرفته . و در بسيارى از امور معاشى علم هندسه مدخل تمام دارد و لهذا از افلاطون نقل شده كه ، « الفقه لأديانكم ، و الطّب لأبدانكم ، و الهندسة للمعاش . » « 1 » يعنى : « علم فقه از جهت دينهاى شماست ، و طبّ از جهت بدنهاى شماست . و هندسه از جهت معاش شماست . » و مدخليّت علم حساب در امور معيشت مستغنى از بيان است . و علم هيئت جهت معرفت اوضاع زمين و آسمان و ضبط احوال و حركات كواكب و معرفت حسابهاى ماه و سال و اوضاع فلكى كه به رصدها دانسته مىشود نافع است . و بر ملوك لازم است كه تربيت علماى اين فنون مىنموده باشند و از اين طبقه جمعى در خدمت مىبوده باشند . و لهذا اعاظم ملوك از قديم الايّام ، قبل از اسلام و بعد از اسلام ، اكرام اين طبقه مىنموده‌اند و تربيت مىفرموده و هميشه متوجه ترتيب اين علوم و بستن رصدها و امثال آن مىداشته‌اند . و خلفاى بنى اميّه و بنى عبّاس و اعاظم سلاطين اسلامى جمعى از ارباب اين علوم را كه تربيت تمام مىنموده‌اند ، جمعى از اهل اين علوم بر دين اسلام نبوده‌اند و نصرانى و مجوسى و صابى و امثال آن بوده‌اند ، به جهت رغبت به اين علوم و حاجت به فوايد آن مراعات تمام مىنموده‌اند . و سلاطين تركان چنگيزى [ 178 ب ] كه در سابق صحرانشين بوده‌اند و از فوايد علوم و صناعات حكمى كم‌بهره بوده به اين علوم رغبت داشته‌اند و در جست‌وجو و طلب دانايان اين فنون اهتمام مىنموده‌اند ، چنان كه منگوقاآن « 2 » ، كه از اعاظم سلاطين چنگيزى است ، داعيهء بستن رصد

--> ( 1 ) . اگر با ترجمه فارسى انطباق داده شود ، « لمعاشكم » درست خواهد بود . ( 2 ) . منگوقاآن ( در جامع التواريخ : منككاقاآن ) پسر تولوى خان و نوادهء چنگيز خان كه در سال 649 ق . بر سرير خانى